مرتضی مطوری؛روایت گر تصویر، سرزمین آب و آفتاب
منوچهر برون/ امروز در حوزه هنری، در نشست نقد و بررسی مستند «آبِ سوخته» به کارگردانی مرتضی مطوری حضور داشتم؛ اثری که بیش از آنکه صرفاً گزارشی تصویری از یک تالاب باشد، تلاشی شاعرانه برای بازخوانی پیوند انسان، طبیعت و سرزمینی است که زندگی مردمانش با آب گره خورده است. «آبِ سوخته» با بهرهگیری […]
منوچهر برون/
امروز در حوزه هنری، در نشست نقد و بررسی مستند «آبِ سوخته» به کارگردانی مرتضی مطوری حضور داشتم؛ اثری که بیش از آنکه صرفاً گزارشی تصویری از یک تالاب باشد، تلاشی شاعرانه برای بازخوانی پیوند انسان، طبیعت و سرزمینی است که زندگی مردمانش با آب گره خورده است.
«آبِ سوخته» با بهرهگیری از زبان استعاره و تصویر، ما را به جهان هورالعظیم میبرد؛ به جایی که تالاب فقط پهنهای از آب و نیزار نیست، بلکه بخشی از حافظه، فرهنگ، معیشت و هویت مردم منطقه است. فیلم با روایت مردی حدوداً شصتساله که خود را فرزند هور میداند، قصهاش را آغاز میکند؛ مردی که در حقیقت دریچه ورود مخاطب به دنیای مردمان تالاب است. از صید و صنایع دستی گرفته تا پرندگان، زندگی روزمره مردم و رابطه ناگسستنی آنان با طبیعت، همه در قابهایی شاعرانه و تأملبرانگیز جان میگیرند.
اما ارزش این مستند تنها در نمایش زیباییهای هور خلاصه نمیشود. «آبِ سوخته» در کنار روایت زندگی، به عوامل تخریب و نابودی تالاب نیز میپردازد؛ همان زخمهایی که سالهاست بر پیکر هورالعظیم نشستهاند و همچنان دغدغه مردم خوزستان، فعالان محیط زیست و حتی مدیران این حوزهاند. فیلم یادآوری میکند که نابودی یک تالاب، تنها از دست رفتن آب و پرندگان نیست؛ خاموش شدن بخشی از زندگی، فرهنگ و خاطره مردمانی است که نسلها در کنار آن زیستهاند.
این مستند حدود ده سال پیش، با حمایت دکتر مقتدایی، استاندار وقت خوزستان، ساخته شد و در جشنواره وارش و جشنواره اقوام ایران نیز جوایزی به دست آورد؛ افتخاری که نشان میدهد پرداختن هنرمندانه به موضوعات بومی و زیستمحیطی، میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی دیده شود. با این حال، نکته قابل تأمل آن است که این اثر، با وجود تولید در شبکه خوزستان، به گفته دوستان هیچگاه از این شبکه پخش نشده است.
این پرسش همچنان باقی است که چرا مستندی با چنین موضوع مهمی و با چنین ظرفیت فرهنگی و رسانهای، از امکان دیدهشدن در رسانهای که خود متولی تولید آن بوده، محروم مانده است؟
در مقایسه با برخی آثار تازهتر درباره هورالعظیم، از جمله مستندی که اخیراً با تبلیغات رسانهای گسترده رونمایی شد و به باور من در پرداختن به نقش استخراج نفت و پیامدهای آن برای تالاب، سکوت یا کمتوجهی داشت، «آبِ سوخته» جسارت بیشتری در طرح مسئله نشان میدهد. البته مقصود، کمارزش کردن تلاش دیگر فیلمسازان نیست؛ سخن بر سر این است که مستند محیطزیستی زمانی میتواند به رسالت خود نزدیک شود که همه ابعاد مسئله را ببیند و از کنار عوامل مؤثر در تخریب طبیعت بهسادگی عبور نکند. هنر مستند، تنها ثبت زیباییها نیست؛ گاهی باید پرسشهایی را مطرح کند که پاسخ دادن به آنها چندان آسان نیست.

شاید مهمترین ویژگی «آبِ سوخته» همین باشد که پس از گذشت حدود یک دهه، هنوز حرف تازهای برای گفتن دارد؛ چراکه مسئلهای که فیلم به آن میپردازد، نهتنها کهنه نشده، بلکه همچنان در زندگی مردم و نگرانیهای دوستداران محیط زیست حضور دارد. این ماندگاری، هم نشانه اهمیت موضوع است و هم یادآور این واقعیت تلخ که در فاصله ساخت فیلم تا امروز، بسیاری از دغدغههای مطرحشده همچنان پابرجا ماندهاند.
«آبِ سوخته» را باید فراتر از یک مستند درباره تالاب دید؛ این فیلم روایتی از نسبت انسان با سرزمین خویش است. اثری که با زبان تصویر و استعاره میگوید وقتی آب میسوزد، تنها طبیعت آسیب نمیبیند؛ زندگی، خاطره، معیشت و آینده یک جامعه نیز در معرض سوختن قرار میگیرد.
امیدوارم این مستند ارزشمند، پس از سالها فرصتی دوباره برای نمایش و دیدهشدن پیدا کند؛ بهویژه در شبکه خوزستان که خود در تولید آن سهم داشته است. گاهی یک اثر هنری، بیش از دهها گزارش و سخنرانی میتواند صدای یک سرزمین باشد. «آبِ سوخته» از همان صداهاست؛ صدای هوری که هنوز نفس میکشد، اما زخمهایش را نمیتوان نادیده گرفت.
مرتضی مطوری؛ روایتگر تصویر، سرزمین آب و آفتاب
سینما گاهی فراتر از ثبت تصویر است؛ تلاشی است برای آنکه آنچه در هیاهوی روزمرگیها فراموش میشود، در قاب دوربین ماندگار بماند. فیلمسازانی که به جغرافیای فرهنگی و اجتماعی سرزمین خود وفادارند، تنها روایتگر داستانها نیستند، بلکه حافظان بخشی از حافظه تاریخی و هویتی جامعهاند. مرتضی مطوری را میتوان در شمار هنرمندانی دانست که دوربین را به ابزاری برای روایت فرهنگ، انسان و محیط پیرامون خود تبدیل کرده است.
مطوری، دانشآموخته هنرهای نمایشی در سال ۱۳۷۷، از جمله هنرمندانی است که تجربه و فعالیت خود را به یک قالب سینمایی محدود نکرده و در حوزههای مختلفی از فیلم داستانی و مستند تا تلهتئاتر و انیمیشن فعالیت داشته است. این تنوع در کارنامه او نشان میدهد که با فیلمسازی روبهرو هستیم که به ظرفیتهای گوناگون تصویر و روایت توجه دارد و تلاش کرده است در عرصههای مختلف، زبان هنری خود را بیازماید.
در میان آثار او، مستند «آب سوخته» جایگاه قابل تأملی دارد؛ اثری که با نگاهی شاعرانه و زبانی استعاری، به هورالعظیم، زندگی مردم پیرامون تالاب و نسبت انسان با طبیعت میپردازد. در این مستند، تالاب صرفاً یک جغرافیای طبیعی نیست؛ بلکه بخشی از زندگی، خاطره و هویت مردمانی است که سالها با آب، نیزار، پرندگان و زیستبوم منطقه پیوند داشتهاند. مطوری در این اثر به سراغ جهانی میرود که آسیب دیدن آن تنها به معنای از دست رفتن یک پهنه آبی نیست، بلکه میتواند به معنای فرسایش بخشی از فرهنگ و خاطره جمعی یک منطقه باشد.
«آب سوخته» از این منظر، فراتر از یک گزارش محیطزیستی قرار میگیرد. فیلم تلاش میکند مخاطب را با رنج طبیعت و انسان همراه کند؛ انسانی که زندگیاش با سرنوشت تالاب گره خورده است. انتخاب زبان استعاری و شاعرانه در روایت نیز فرصتی فراهم میکند تا مخاطب تنها تماشاگر تصاویر نباشد، بلکه به تأمل درباره نسبت خود با طبیعت و مسئولیت انسان در برابر محیط زیست دعوت شود. دریافت تندیس بهترین کارگردانی جشنواره ملی اقوام ایرانی در سال ۲۰۲۴ و جایزه ویژه جشنواره بینالمللی فیلم وارش برای این مستند، نشاندهنده توجه جشنوارهها به ظرفیتهای هنری و موضوعی این اثر است.
البته کارنامه مطوری به «آب سوخته» محدود نمیشود. مستند «القهوه» که جایزه بهترین کارگردانی بخش قومشناسی جشنواره بینالمللی سینماحقیقت در سال ۲۰۱۰ را دریافت کرده، نشاندهنده علاقه او به موضوعات فرهنگی و مردمشناختی است. همچنین آثاری چون «روایت صادق»، «تا همیشه»، «فوران» و مجموعههای مستند «پسران گمبوعه»، «برکت» و «بیرق» بخش دیگری از تجربههای مستندسازی او را تشکیل میدهند.
در حوزه سینمای داستانی نیز کارگردانی فیلمهای بلند «ماه و مه» و «مرغ دریایی» را در کارنامه دارد. تجربه کارگردانی تلهتئاترهایی چون «آتش در نیستان»، «مردان سپیده و نخل» و «عروس فلسطین» نیز بیانگر توجه او به ظرفیتهای نمایشی و ادبیات دراماتیک است. در کنار این فعالیتها، حضور در عرصه انیمیشن و تولید آثار مشترک بینالمللی، از جمله انیمیشن «الموکب الخالد» با همکاری عمان و اثری ویژه جام جهانی قطر در سال ۲۰۲۲، نشان میدهد که مطوری در جستوجوی افقهایی فراتر از جغرافیای محدود تولیدات داخلی نیز بوده است.
بخش دیگری از کارنامه او به تهیهکنندگی فیلمهای بلند داستانی «در آغوش باد» به کارگردانی علیاصغر شادروان و «ساحل مرگ» به کارگردانی حمید زرگرنژاد اختصاص دارد. همچنین دریافت جوایز متعدد از جشنوارههای تولیدات صداوسیما، سینمای جوان، ققنوس و دیگر رویدادهای سینمایی، از استمرار فعالیت حرفهای او حکایت دارد.
اما آنچه در ارزیابی مسیر هنری مرتضی مطوری اهمیت دارد، صرفاً تعداد آثار یا فهرست جوایز نیست؛ بلکه باید به موضوعاتی توجه کرد که او برای روایت انتخاب میکند. فرهنگ اقوام، هویت بومی، محیط زیست، تاریخ و زندگی انسانهایی که کمتر در مرکز توجه رسانهها قرار میگیرند، میتوانند زمینهای برای شکلگیری سینمایی باشند که ریشه در جغرافیا و حافظه فرهنگی دارد.
در روزگاری که بخش مهمی از تولیدات تصویری گرفتار سرعت مصرف و جذابیتهای زودگذر شدهاند، بازگشت به سوژههای انسانی و فرهنگی، ضرورتی جدی برای سینمای مستند است. فیلمسازانی مانند مطوری میتوانند با شناخت دقیقتر از ظرفیتهای فرهنگی خوزستان، قصههای ناگفته این سرزمین را به زبان تصویر روایت کنند؛ قصههایی از تالابها و رودها، از اقوام و آیینها، از رنجهای محیطزیستی و از انسانهایی که در حاشیه جغرافیای رسمی، اما در متن زندگی و تاریخ حضور دارند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید