فرصت طلایی حکمرانی فرهنگی در خوزستان‌‌‌‌‌؛ از حاشیه‌نشینی تا کانون گفت‌وگوی تمدن‌ها

غلامعباس دیناروند/  حکمرانی فرهنگی به عنوان مجموعه‌ای از سازوکارها،نهادها و فرآیندهایی تعریف می‌شود که از طریق آن، ذی‌نفعان مختلف (دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی) به صورت مشارکتی به سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و مدیریت امور فرهنگی در یک منطقه می‌پردازند. استان خوزستان، به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود، عرصه‌ای پیچیده و در عین حال غنی برای مطالعه و اجرای حکمرانی فرهنگی است. این استان با پیشینه کهن تمدنی، تنوع قومی و مذهبی چشمگیر (عرب، بختیاری، فارس، مندایی و…)، و همچنین چالش‌های نوین زیست محیطی و اجتماعی، نیازمند الگویی بومی و کارآمد از حکمرانی فرهنگی است.

ویژگی‌های منحصر به فرد حوزه فرهنگ در خوزستان:
۱. تنوع قومی و هویتی: وجود فرهنگ‌های غنی عربی، بختیاری و فارسی با آداب و رسوم، زبان، موسیقی و پوشش خاص، سرمایه فرهنگی بی‌نظیری را برای استان فراهم کرده است. حکمرانی فرهنگی موفق باید بتواند این تنوع را به عنوان یک فرصت برای گفت‌وگوی بینافرهنگی و تقویت انسجام اجتماعی مدیریت کند، نه آن را به عنوان یک تهدید یا عامل تفرقه ببیند.
۲. پیشینه تمدنی و تاریخی: از کهن‌ترین تمدن‌های جهان (عیلام) گرفته تا آثار باشکوه دوره اسلامی (مانند پل سفید اهواز) و خاطره جنگ تحمیلی، خوزستان موزه زنده تاریخ ایران است. این میراث، هم نیازمند حفاظت فیزیکی است و هم نیازمند بازخوانی معنوی برای نسل جدید.
۳. چالش‌های معاصر: مسائل زیستمحیطی (مانند ریزگردها، کم‌آبی و آلودگی صنعتی)، مهاجرت‌های گسترده، بیکاری و مسائل اجتماعی، تأثیر مستقیمی بر فضای فرهنگی استان دارند. یک نظام حکمرانی کارآمد باید پیوند بین سیاست‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را درک کند.

ارزیابی وضعیت موجود حکمرانی فرهنگی در خوزستان:
حکمرانی فرهنگی در خوزستان عمدتاً متمرکز و دولتی است. نهادهایی مانند استانداری، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و صدا و سیمای مرکز خوزستان، بازیگران اصلی هستند. با این حال، چالش‌های اصلی این نظام موجود عبارتند از:
· تمرکزگرایی و نادیده گرفتن ظرفیت‌های محلی: تصمیم‌گیری‌ها اغلب از مرکز استان یا حتی پایتخت صورت می‌گیرد و خرده‌فرهنگ‌ها و نخبگان محلی در فرآیند سیاست‌گذاری نقش کمرنگی دارند.
· رویکرد یکسان‌ساز: گاهی سیاست‌های فرهنگی بدون در نظر گیری خاصیت‌های بومی مناطق مختلف استان، به صورت یکدست اجرا می‌شوند.
· ضعف مشارکت بخش خصوصی و سازمانهای مردم نهاد: با وجود حضور پررنگ هنرمندان و فعالان فرهنگی مردمی، سازوکارهای رسمی برای بهره‌گیری از ظرفیت آن‌ها ضعیف است.
· واکنشی بودن به جای کنشگری: اغلب برنامه‌های فرهنگی در پاسخ به مناسبت‌ها اجرا می‌شوند و فاقد یک برنامه راهبردی بلندمدت و مبتنی بر نیازسنجی دقیق هستند.

راهبردهای پیشنهادی برای تحول در حکمرانی فرهنگی خوزستان:
تحول در حکمرانی فرهنگی خوزستان نیازمند گذار از یک مدل متمرکز و دولتی به سمت یک مدل شبکه‌ای، مشارکتی و چندذی‌نفعی است. راهبردهای کلیدی عبارتند از:
۱. ایجاد شورای عالی فرهنگ و تمدن خوزستان: تشکیل شورایی متشکل از نمایندگان دولت استانی، شهرداری‌ها، ریش‌سفیدان اقوام، هنرمندان برجسته، دانشگاهیان، فعالان رسانه‌ای و نمایندگان سازمان‌های مردم‌نهاد. این شورا باید نقش مشورتی و ناظر بر سیاست‌های کلان فرهنگی استان را ایفا کند.
۲. تدوین سند راهبردی توسعه فرهنگی خوزستان: این سند باید با مشارکت همه ذی‌نفعان و با محوریت موارد زیر نوشته شود:
* تقویت گفت‌وگوی بیناقوام:ایجاد فضاهای مشترک فرهنگی (جشنواره‌ها، کارگاه‌ها، تولیدات هنری مشترک).
* حفاظت و احیای میراث فرهنگی ناملموس:ثبت و مستندسازی زبان‌ها، گویش‌ها، موسیقی، آیین‌ها و صنایع دستی در معرض خطر.
* توسعه گردشگری فرهنگی پایدار:ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای معرفی جاذبه‌های تاریخی و طبیعی با حفظ اصالت و منافع جوامع محلی.
* عدالت فرهنگی:توزیع عادلانه امکانات و بودجه فرهنگی بین همه شهرها و روستاهای استان.

۳. توانمندسازی نهادهای مدنی و بخش خصوصی: اختصاص گرنت‌ها و تسهیلات به NGOهای فعال در حوزه‌های میراث فرهنگی، هنرهای بومی و رسانه‌های محلی برای اجرای پروژه‌های فرهنگی.

۴. بهره‌گیری از فناوری دیجیتال: ایجاد بانک اطلاعات دیجیتال از آثار فرهنگی خوزستان، توسعه اپلیکیشن‌های گردشگری مجازی و استفاده از پلتفرم‌های دیجیتال برای آموزش و ترویج فرهنگ‌های بومی.

۵. ایجاد پیوند بین فرهنگ و توسعه پایدار: طراحی پروژه‌های فرهنگی که به حل مسائل اجتماعی و زیستمحیطی استان کمک کنند (مانند استفاده از هنر برای افزایش آگاهی درباره بحران آب).

خوزستان به مثابه یک «اقلیم فرهنگی» ویژه، نیازمند الگویی از حکمرانی است که بر پایه شناخت عمیق از بافت پیچیده اجتماعی آن استوار باشد. حکمرانی فرهنگی مطلوب در خوزستان نه از طریق تحمیل یک فرهنگ واحد، بلکه از طریق ایجاد فضایی برای بروز، گفت‌وگو و همکاری بین همه فرهنگ‌های ساکن در این استان محقق می‌شود. این امر تنها با عبور از نظام متمرکز کنونی و استقرار یک نظام حکمرانی مشارکتی، شبکه‌ای و غیرمتمرکز که در آن دولت نقش تسهیل‌گر و ناظر را ایفا می‌کند، امکان‌پذیر خواهد بود. سرمایه‌گذاری بر روی این مدل حکمرانی، نه تنها باعث تقویت انسجام اجتماعی و شکوفایی فرهنگی می‌شود، بلکه می‌تواند به عنوان موتور محرکی برای توسعه همه‌جانبه و پایدار استان عمل کند.