«ترنه»؛ روایت زلفهای گرهخورده با عشق و وفاداری در فرهنگ بختیاری
منوچهربرون/ پژوهش درباره تاریخ و فرهنگ اقوام ایرانی، تنها بازخوانی گذشته نیست؛ تلاشی است برای شناخت ریشههای هویت، آداب، باورها و نشانههایی که در گذر زمان، بخشی از حافظه جمعی یک ملت شدهاند. در این میان، فرهنگ بختیاری با برخورداری از پیشینهای کهن، آیینها و سنتهای شفاهی، ظرفیت فراوانی برای پژوهش و بازشناسی دارد؛ ظرفیتی […]
منوچهربرون/
پژوهش درباره تاریخ و فرهنگ اقوام ایرانی، تنها بازخوانی گذشته نیست؛ تلاشی است برای شناخت ریشههای هویت، آداب، باورها و نشانههایی که در گذر زمان، بخشی از حافظه جمعی یک ملت شدهاند. در این میان، فرهنگ بختیاری با برخورداری از پیشینهای کهن، آیینها و سنتهای شفاهی، ظرفیت فراوانی برای پژوهش و بازشناسی دارد؛ ظرفیتی که هنوز بخش مهمی از آن ناگفته و ناشناخته مانده است.
کتاب «ترنه» نوشته بهنوش بساک کاظمی را میتوان در شمار پژوهشهایی دانست که به یکی از جلوههای کمتر شناختهشده فرهنگ و زیست اجتماعی قوم بختیاری توجه کرده است. این اثر در امتداد مطالعات و نوشتههای پیشین نویسنده درباره بختیاریها قرار میگیرد و از این منظر، گامی در مسیر ثبت و تبیین بخشی از میراث فرهنگی این قوم به شمار میآید.
ترنه یا طرنه، در فرهنگ پوشش و آرایش زنان بختیاری، تنها آرایشی ساده برای مو نیست؛ دستکم در برخی روایتهای فرهنگی و تفسیری، معنایی فراتر از زیبایی ظاهری برای آن در نظر گرفته شده است. گیسوانی که از دو سوی چهره بافته یا تابیده میشوند و در زیر گلو به هم میرسند، در روایتی نمادین با وفاداری، محبت و پیوند زناشویی ارتباط پیدا میکنند. بر اساس این روایت، گرههای ترنه زنان متأهل میتوانسته نشانهای از سالهای زندگی مشترک و وفاداری آنان باشد؛ در حالی که دختران جوان ترنههای خود را بدون گره میبستند.
در یکی از شرحهای فرهنگی درباره این رسم، زیبایی ترنه به طوقه سیاهرنگ گردن کبک تشبیه شده است؛ پرندهای زیبا که در طبیعت زاگرس جایگاهی آشنا دارد. این پیوند میان زیبایی زن، طبیعت و پرندگان، نشان میدهد که در جهانبینی سنتی اقوام زاگرسنشین، طبیعت صرفاً محیط زندگی نبوده، بلکه سرچشمه الهام برای آفرینش نمادها، پوششها، ترانهها و روایتهای عاشقانه نیز به شمار میرفته است.
نگاه به ترنه، ما را به گسترهای از ادبیات فارسی نیز میبرد. تعبیر «زلف دوتا» در شعر حافظ و دیگر شاعران، نشان میدهد که دو رشته شدن و پیچوتاب گیسوان، از دیرباز در زیباییشناسی شعر و فرهنگ ایرانی حضوری پررنگ داشته است. حتی در معماری ایرانی نیز میتوان نمونههایی از نقشمایههای پیچان و دوشاخه را دید که شباهتهایی با فرم گیسوان و آرایشهای سنتی دارند. البته این شباهتها بهتنهایی اثباتکننده ارتباط مستقیم تاریخی نیستند، اما میتوانند زمینهای برای پژوهش تطبیقی درباره پیوند هنر، طبیعت و آرایش در فرهنگ ایرانی فراهم کنند.
از سوی دیگر، ترنه در روایتهای عامیانه تنها نشانه زیبایی نیست؛ مو و گیسو در بسیاری از فرهنگهای کهن، با مفاهیمی چون جان، هستی، قدرت و سوگند پیوند خورده است. هنوز هم در برخی گویشها و سنتهای بختیاری، عبارتهایی مانند «به طرنهات قسم» یا «به مویت قسم» شنیده میشود؛ تعابیری که نشان میدهند مو در حافظه زبانی و عاطفی مردم، میتواند نشانهای از حرمت و ارزش وجودی انسان باشد.
این نگاه نمادین در موسیقی بختیاری نیز جلوه پیدا میکند. تصنیف «بهلین کوگ بخونه» با آهنگسازی و نوازندگی نیِ فرهنگ تیرگیر و آواز استاد رضا صالحی، نمونهای از پیوند زیباییشناسی طبیعت با عاطفه و ادبیات بومی است. در این اثر، کبک نه فقط یک پرنده، بلکه نمادی از زیبایی یار و بخشی از جهان عاشقانه انسان بختیاری است. پیام نهفته در چنین آثاری را میتوان دعوتی به مهربانی با طبیعت دانست؛ گویی آسیب رساندن به پرنده زیبا، آسیب زدن به تصویری از زیبایی و عشق است که در ذهن انسان جای گرفته است.
اهمیت پژوهشهایی مانند «ترنه» در همین نکته نهفته است: پرداختن به جزئیاتی که شاید در نگاه نخست ساده و روزمره به نظر برسند، اما در دل خود لایههایی از تاریخ اجتماعی، باورهای فرهنگی، زیباییشناسی و هویت قومی را پنهان کردهاند. پوشش، آرایش مو، موسیقی، گویش، لباس و آیینهای خانوادگی، هرکدام سندهایی از زندگی مردمانی هستند که بخش بزرگی از تاریخشان نه در کتابهای رسمی، بلکه در حافظه نسلها و روایتهای شفاهی باقی مانده است.
البته ارزش چنین پژوهشهایی زمانی کاملتر میشود که روایتهای شفاهی در کنار اسناد تاریخی، مطالعات مردمشناختی و بررسیهای تطبیقی قرار گیرند تا مرز میان باور عامیانه، تفسیر نمادین و واقعیت تاریخی روشنتر شود. این رویکرد نه از زیبایی سنتها میکاهد و نه از ارزش روایتهای بومی؛ بلکه به آنها اعتبار علمی و ماندگاری بیشتری میبخشد.
بختیاری، تنها یک نام قومی یا جغرافیایی نیست؛ مجموعهای از زبان، موسیقی، پوشش، آیین، حماسه، شعر و خاطره است. شناخت این میراث، نیازمند پژوهشگرانی است که به جای عبور سطحی از کنار سنتها، درنگ کنند، بپرسند، روایتها را گردآوری کنند و آنچه را در معرض فراموشی است، به نسلهای آینده بسپارند.
«ترنه» را از این منظر باید تلاشی برای دیدن معنا در دل یک رسم زیبا دانست؛ رسمی که در پیچوتاب گیسوان زنان بختیاری، روایتی از عشق، وفاداری، طبیعت و هویت را بازگو میکند. گاهی تاریخ یک قوم را نه در میدانهای جنگ و نام فرمانروایان، بلکه باید در یک ترانه، یک پوشش محلی و گرهای کوچک در گیسوان زنانش جستوجو کرد.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید