افسانه سه گل؛ به یاد مرد هزارساله ی دامنههای زاگرس
قسمت دوم ✍️ محمد شریفی چه خوش سروده است منصور اوجی، شاعر شیرینسخن شیرازی: «گفتم تو را بخوانم کز صبح بگذریم باران چنان گرفت که خورشید پیر شد. در انتظار تو اینک من، آه… مردی هزارساله کنار دریچهها!» قسمت نخست این نوشتار با عنوان «از صدای شورانگیز سیاوش تا نغمههای شورانگیز بهمن»، در نیمه […]
قسمت دوم
✍️ محمد شریفی
چه خوش سروده است منصور اوجی، شاعر شیرینسخن شیرازی:
«گفتم تو را بخوانم
کز صبح بگذریم
باران چنان گرفت که خورشید پیر شد.
در انتظار تو
اینک من، آه…
مردی هزارساله کنار دریچهها!»
قسمت نخست این نوشتار با عنوان «از صدای شورانگیز سیاوش تا نغمههای شورانگیز بهمن»، در نیمه نخست آبانماه ۱۴۰۵ در فضای رسانهای منتشر شد. در آن نوشتار، از پیوندهای موسیقایی و عاطفی دو صدای ماندگار، سیاوش شجریان و بهمن علاءالدین، سخن گفتم. اکنون در ادامه آن، میخواهم به یکی از ظریفترین جلوههای زبان و فرهنگ بختیاری و بازتاب آن در موسیقی این هنرمند بزرگ بپردازم.
در این قسمت، نخست از افسانه سه گل و سه چهره متفاوت این واژه در عاشقانهها و واگویههای ایل بختیاری میگویم و سپس به سراغ دو مفهوم فرهنگی «هیجار» و «هیاری» و جلوههای آنها در کارنامه موسیقایی استاد بهمن علاءالدین میروم.
🔷 سه گل؛ از شکفتن تا سوختن و به بند افتادن
سه گُل، سه چهره از یک واژهاند؛ و چه شگفت که هر سه، در سرگذشت عاشقی ناکام به یکدیگر میرسند.
گُل نخست، گُل طبیعت است؛ شکوفهای که بر شاخه مینشیند، عطرش را به باد میسپارد و با لطافت و زیبایی خویش، چشم و دل را مینوازد. نسترن و رز و اقاقیا، نشانههای شکفتن و طراوتاند؛ جلوههایی از طبیعت که با آمدن بهار، جهان را رنگ و بویی تازه میبخشند.
گُل دوم، گُل دل است؛ نامی عاشقانه برای دلدار و محبوب؛ همان یار نازنینی که بختیاری او را «گُل» میخواند. آنگاه که میگوید: «میخواهم بروم خانه گُلم»، سخن از خانهای نیست که در باغچهاش گلی روییده باشد؛ مقصود، خانه یار است؛ مأمن آرزوها و مقصد دلتنگیها.
اما امان از روزی که این گُل در دل بروید و عاشق به وصال او نرسد! در آن روز، طبیعت همچنان میشکفد، چشمهها میجوشند و باد از فراز کوهها میگذرد؛ اما بهار دیگر راهی به باغ دل عاشق نمییابد.
و گُل سوم، گُلی از جنس سنگ و رنج است.
در روایتهای محلی، از سنگی بزرگ و سنگین سخن میرود که سوراخی در میان آن داشته است. گفته میشود در روزگاران گذشته، کسانی را که دچار آشفتگی شدید روانی میشدند و بیم آسیبرساندنشان به خود یا دیگران وجود داشت، با گذراندن زنجیری از سوراخ آن سنگ به آن میبستند. این گُل، نه گلبرگی داشت و نه عطری؛ سنگی خاموش بود که با رنج و بیقراری انسان پیوند خورده بود.
به این واگویه التفات بفرمایید:
«عاشقم، دیوونهیم، بیوین بکشینیم
بوندینم کَدِ گُل، هیچ مَگِشینیم»
یعنی:
عاشقم، دیوانهام؛ بیایید مرا بکشید و از این رنج برهانید؛ یا به گُل ببندیدم و دیگر هرگز رهایم نکنید.
عاشق، گُل دلش را یافته، اما از وصال محروم مانده است. چنان در آتش دلدادگی میسوزد که گویی دیگر میان رهایی از رنج و رهایی از زندگی تفاوتی نمیبیند. از همین روست که یا مرگ را میطلبد یا بند سنگ را؛ یا پایان این عذاب را یا اسارتی را که شاید او را از آشوب جان برهاند.
چه سرنوشت جانسوزی! آنکه روزی در آرزوی رسیدن به گُل بود، اکنون از مردمان میخواهد او را به گُل ببندند؛ گویی روزگار، در بازی تلخ واژهها، محبوب را از عاشق دریغ کرده و به جای آغوش یار، سنگی سرد پیش رویش نهاده است.
در همین دو مصرع، شگفتی زبان بختیاری آشکار میشود: یک واژه، سه تصویر میآفریند؛ شکوفهای بر شاخه، محبوبی در دل و سنگی در بند. سه معنا که از زیبایی آغاز میشوند، از عشق میگذرند و به رنج میرسند.
گویی سرگذشت عاشق در سه پرده روایت میشود: شکفتن، سوختن و به بند افتادن.
استاد بهمن علاءالدین، این چهره بیبدیل آواز بختیاری، چنین واگویههایی را با جان و دل میخواند؛ چنانکه گویی هر مصرع، گوشهای از سرگذشت مردمان سرزمین اوست.
در میان این سه تصویر، صدای بهمن علاءالدین هنوز طنینانداز است؛ صدایی که گویی از زبان همه عاشقان ایل میگوید:
«عاشقم، دیوونهیم…»
🔸 هیجار و هیاری
در بخش نخست این نوشتار، از کوچ و آلبوم ماندگار «مالکنون» سخن گفتم. اکنون میخواهم بخش دیگری از کارنامه موسیقایی استاد بهمن علاءالدین را از منظر دو مفهوم ریشهدار در فرهنگ بختیاری، یعنی «هیجار» و «هیاری»، بررسی کنم.
آلبوم «هیجار» در سال ۱۳۷۱ منتشر شد. شعر و آهنگ این اثر از خود بهمن علاءالدین و تنظیم آن از استاد عطاءالله جنگوک است. این آلبوم از جمله آثار خاطرهانگیز موسیقی بختیاری به شمار میرود؛ اما اهمیت نام آن تنها به زیبایی موسیقایی محدود نمیشود. «هیجار» حامل مفهومی اجتماعی و فرهنگی است که ریشه در همبستگی، همیاری و روحیه جمعی ایل دارد.
در فرهنگ بختیاری، «هیجار» بانگ فراخوان و فریاد کمکخواهی است؛ صدایی که هنگام خطر، حادثه یا گرفتاری بلند میشود تا دیگران را به یاری فراخواند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید