از فرهنگِ صرفه‌جویی تا زیرساختِ فرسوده؛ نیمی از بحران، زیر پای لوله‌های قدیمی گم می‌شود

عبدالحمید گل افشان/

هر روز از زبان مسئولان و بر فراز تابلوهای شهری یک جمله را می‌شنویم: آب را هدر ندهیم.پیام‌های صرفه‌جویی، پوسترهای رنگارنگ و کمپین‌های فرهنگی،همه در پی تغییر رفتار مصرفی مردمند. همراهی شهروندان ارزشمند و ضروری است؛اما پرسش اساسی اینجاست که آیا بحران کم‌آبی با فرهنگ‌سازیِ یک‌سویه برطرف می‌شود،درحالی که زیرساخت‌های توزیع و تصفیه، بزرگ‌ترین مانعِ رسیدن آبِ سالم به دست مصرف‌کننده هستند؟ واقعیت میدانی تصویردیگری نشان می‌دهد.در بسیاری از نقاط، شبکه‌های انتقال آب با قدمتی چند دهه‌ای روز به‌ روزفرسوده‌تر می‌شوند. لوله‌های ترک‌خورده و نشتی‌دار، حجم عظیمی از آبِ تصفیه‌شده را پیش از رسیدن به خانه‌ها به عمق خاک میفرستند این هدر رفتِ خاموش، سرمایه‌های ملی را نابود کرده و زحمتِ صرفه‌جوییِ خانواده‌ها را بی‌اثر می‌سازد.وقتی حجم قابل‌توجهی از آب درمسیر انتقال ناپدید می‌شود.صرفه‌جوییِ خانوار به تنهایی پاسخگو نیست. با وجود این لوله‌های کهنه چرا نوسازیِ جدی در اولویت قرار نمی‌گیرد؟
وعده‌هایی مانند توزیع تجهیزات کاهنده مصرف در حد شعار باقی مانده است؛نه توزیع گسترده‌ای دیده می‌شود و نه نظارت مؤثری بر عملکرد آنها. مردم در بسیاری از مناطق باافت فشار و قطعی‌های مکرر دست وپنجه نرم می‌کنند،درحالی که در گوشه‌ای دیگر، آب شربِ تصفیه‌ شده برای پر کردن استخرهای باغ‌ویلاها و فضای سبزِ لوکس به راحتی مصرف می‌شود.انشعابات غیرمجاز همچنان بدون برخورد جدی، سفره‌ها و شبکه‌های شهری را تغذیه کرده و آمارِ واقعیِ مصرف را مخدوش می‌کنند.
هدر رفت،تنها به لوله‌ها و انشعابات ختم نمی‌شود. تصفیه‌کننده‌های آب خانگی و اداری که این روزها به وفور دیده می‌شوند، خود به یکی از منابعِ پنهانِ اسراف تبدیل شده‌اند. این دستگاه‌ها به ازای هر لیترآبِ تصفیه‌شده، گاهی چندین لیترآبِ سالم رابه فاضلاب سرازیر می‌کنند؛ بدون آنکه مصرف‌کننده حتی متوجه باشد در بسیاری ازادارات و سازمان‌ها،این تصفیه‌کننده‌ها بدون هیچ نظارتی کارمی‌کنند و سهم بزرگی از هدررفتِ روزانه را رقم می‌زنند.
تصفیه‌خانه‌های اصلیِ شرکت‌های آب و فاضلاب در بسیاری از نقاط کشور نیز فرسوده و ناکارآمدند. تجهیزاتی که قرار بود آبِ خام را به آبِ گوارا تبدیل کنند، به دلیل قدمت و نبودِ بازسازیِ به‌موقع، بازدهی مطلوبی ندارند و بخشی ازآبِ ورودی را در فرآیندِ تصفیه هدرمی‌دهند.این هدررفتِ فنی،درکنار نشتیِ شبکه‌های توزیع،رقمِ قابل‌ توجهی از تلفاتِ آب را رقم می‌زند که کمتر کسی به آن توجه دارد.
درسطحِ عمومی،چشم‌اندازِ بی‌توجهی را در همان فضاهایی می‌بینیم که باید الگویِ صرفه‌جویی باشند.دربسیاری از ادارات، مدارس،مکان‌های مذهبی و حتی بیمارستان‌ها، شیرآلات ساعتها باز رها می‌شوند.حیاطِ یک اداره با شیلنگِ باز شسته می‌شود، باغچه‌های یک مسجد بدون سیستمِ کنترل‌شده آبیاری می‌شود و در مدرسه‌ای، یک شیرِ معیوب تمام زنگِ تفریح را بی‌وقفه می‌چکد. این مکان‌ها که خودپرتکرارترین مخاطبانِ پیام‌های صرفه‌جویی هستند، گاه مصداقِ مصرفِ بی‌رویه‌اند و این تناقضی است که نیازمند بازنگریِ جدی است.در بخش کشاورزی که سهمِ غالبِ مصرف را دارد،روش‌های سنتی آبیاری همچنان پایدارمانده وخبری از انتقالِ جدی به سامانه‌های نوین و کم‌مصرف نیست.انگارهمهٔ راهکارها خلاصه شده که مردم کمتر مصرف کنند،غافل ازاینکه ریشه‌های هدررفت بسیار عمیق‌تر و ساختاری‌تر است.
اینجاست که پایِ مسئولیتِ اصلیِ مدیران به میان می‌آید.تا کی قرار است با پوستر و بنر مردم را به صرفه‌جویی دعوت کنیم، اما ازنوسازیِ شبکه‌های فرسوده، برخورد با انشعابات غیرمجاز،ساماندهیِ مصرفِ دستگاه‌های تصفیه‌کننده،نظارت بر مصارفِ ادارات و اماکن عمومی،و به‌روزرسانیِ روش‌های کشاورزی غافل باشیم؟مدیریت پایدارآب زمانی محقق می‌شود که فرهنگ مصرف مسئولانه وزیرساختِ کارآمدِتوزیع و تصفیه هم‌زمان دیده شوند. مردم هرچه هم صرفه‌جویی کنند، اگر لوله‌ها نشتی داشته باشند، تصفیه‌کننده‌ها آب را به فاضلاب بفرستند، تصفیه‌خانه‌ها فرسوده باشندوالگوی مصرف دربرخی نهادها به درستی رعایت نشود،قطره‌قطره، سرمایهٔ ملی در خاک و فاضلاب نابود خواهد شد.
از مسئولان ارشد در وزارت نیرو، مدیران عامل شرکت‌های آب و فاضلاب، نمایندگان محترم مجلس درخواست می‌کنیم که نگاه خود را از شعارِ صرفه‌جویی فراتر ببرند.زمان آن رسیده که بودجه‌های سالانه با اولویتِ نوسازیِ لوله‌های فرسوده، بازسازیِ تصفیه‌خانه‌ها، استانداردسازیِ تصفیه‌کننده‌های خانگی و اداری، برخورد قاطع با انشعابات غیرمجاز،الزامِ دستگاه‌های عمومی به رعایتِ الگوی مصرف، و حمایت ازکشاورزان برای گذار به روش‌های نوین آبیاری تنظیم شود.
آب امانت مشترک همه ماست ،حفظ این امانت برعهده کسانی است که کلید اصلاح زیرساخت هاونظارت جدی برمصارف عمومی دردست آنهاست.